Vatandaşlık Üstüne Bir Tez 2013 Şafak Evren TOPUZKANAMIŞ
Vatandaşlık Üstüne Bir Tez 2013 Şafak Evren TOPUZKANAMIŞ
Şafak Evran TOPUZKANAMIŞ
Şafak Evran Topuzkanamış
1981 yılında İzmir'de doğdu. İzmir Özel Türk Anadolu Lisesinin (1999) ardından Dokuz Eylül Üniversitesi (DEÜ) Hukuk Fakültesi nden (2003) mezun oldu. Aynı yıl DEÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Avrupa Birliği Hukuku Anabilim Dalında yüksek lisansa başladı. Ağustos 2004'te DEÜ Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Anabilim Dalı nda araştırma görevlisi olarak çalışmaya başladı. 2005 yılında "Avrupa Birliği nde Anayasal Hareketler" başlıklı yüksek lisans tezini sunduktan sonra aynı yıl DEÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü nde Kamu Hukuku Doktora Programına başladı. Doktora yeterlilik aşamasından sonra 2007-2008 akademik yılında Fulbright bursiyeri olarak American University Washington College ofLaw'da doktora araştırmasında bulundu. Ocak 2013'te "Türk Hukukunda Anayasal Gelişmeler Işığında Vatandaşlık" konulu tezini savundu. Şu an DEÜ Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Anabilim Dalı nda yardımcı doçent olarak görevine devam etmektedir.
ONSOZ
Türkiye için "yeni" bir anayasanın konuşulduğu günümüzde, vatandaşlığın anayasada nasıl formüle edileceği önemli bir tartışma konusunu oluşturuyor. Vatandaşlığın, "yeni" anayasanın önemli eşiklerinden biri olduğu aşikâr. Türkiye'de "yeni" anayasa, iktidarı sınırlandırmanın daha uygun yollarını bulmak veyahut temel hak ve özgürlükleri daha güvenceli bir hale getirmek için mi kaleme alınıyor? Bu amaçlara yönelik samimi, özverili öneriler ve çalışmalar elbette mevcut ancak bugünün Türkiye'sinde bu amaçlara uygun inisiyatifin şekillenebileceği bir iradenin ve iklimin olduğunu söylemek güç. "Daha demokratik" bir anayasanın "daha demokratik" ilkelerin habercisi olacak gelişmelerle zenginleşmesi beklenirken, maalesef aksi yaşanıyor. "Daha fazla demokrasi" vurgusu, neredeyse anayasacılığın, "iktidarı sınırlandırma" amacını gölgeler hale getirdi. "Daha sivil/demokrat/katılımcı/paylaşımcı anayasa" için daha güçlü bir iktidar yapılanmasından çok, anayasal güvenceler ve kurumlar yoluyla sınırlandırılmış bir iktidara ihtiyaç duyulduğu şüphesiz. Anayasalar, çıkılan kaçak katların meşruluk zemini olmamalıdır. Anayasalar, iktidarın kullanımını ve paylaşımını dengelerken güç odaklarını ehlileştirmelidir. Ancak siyasi iktidarın tasmasını çıkaran bir anayasa, bu açık saldırıya karşı vatandaşların elini kolunu bağlayabilir. Bu nedenle "yeni" anayasanın çağrışımları, bu gibi tereddütleri uyandırırken; "yeni" anayasada, "yeni" vatandaşlık tanımının nasıl olacağı ya da böylesine bir tanıma gerçekten ihtiyaç duyulup duyulmayacağı akla geliyor. O yüzden elinizdeki çalışma, sadece "vatandaşlık üstüne bir tez". Büyük zaman dilimlerini, sosyolojik olayları ve hukuki gelişmeleri, aynı anda değerlendirmenin zorluğunu dikkate alarak, farklı bakış açılarını göz ardı etmeme niyetiyle yazılmaya çalışılmış bir "tez".
Dünyada birçok anayasada, vatandaşlık/vatandaş tanımlanmasa bile vatandaşa ilişkin bir atıf veya referans muhakkak bulunmaktadır. Vatandaşın anayasalarda tanımlanması veya adlandırılması vazgeçilmez bir teknik olarak karşımıza çıkıyor. Ancak bu olağan yöntem, nasıl oluyor da Türkiye'de farklı bir zemine yerleşiyor? 1924 Anayasasında vatandaşın, "Türk" olarak tanımlanmasıyla günümüze taşınan vatandaşlık tartışmalarının başladığını görmekteyiz. 1924 Anayasasından bu yana, vatandaşlığı benzer noktalardan tartışmamızın nedeni; anayasalarda vatandaşlığa ilişkin hükmün, anayasa yazım tekniği açısından sahip olduğu eksiklikler değildir. Bu tartışmanın özünde, cumhuriyetin kurucu felsefesine yönelik eleştiriler yer almaktadır. Vatandaşlık tartışmaları üzerinden anlatılmak istenen şudur: Türkiye Cumhuriyeti yanlış inşa edildi, tekrar inşa edelim! Vatandaşlık, artık fazlasıyla demode ancak "günümüzün" kimlikler dünyası, daha pırıltılı ve canlı! Çünkü kimlikleri "yok sayan" onları "cendere" içine aldığı söylenen fail, ulus-devletlerin; bu "ezici" yöntemini vatandaşlık yoluyla yerine getirmesi, postmodernlerin en büyük derdi. Devlet ve birey ilişkisi, farklı alanlara ve kurumlara yayılırken, vatandaşlığın klasik tanımlarından ve işlevlerinden artık pek de bahsedilmiyor. Ayrıca küreselleşme, tüm kavramları ve kurumlan kendi diliyle biçimlendirirken, elbette vatandaşlık da bundan nasibini alıyor. Vatandaşlık problemleriyle "hesaplaşmak/yüzleşmek" anayasadaki vatandaşlık hükmünün yeniden düzenlenmesiyle mi mümkün olacaktır? Ayrımcılık üzerinden yürütülen politikalar, vatandaşlığın anayasalarda bahsedildiği gibi etnik bir göndermeyle tanımlanmasının neticesinde gelişmemiştir. Anayasada vatandaşlığa ilişkin bir tanım yer almasaydı da maalesef bu örnekler yaşanabildi. "Türk" ifadesiyle eğer "Türk soylu"lar anayasalarda yüceltilmek istenmiş olsaydı, "Türk soylu"lann, sadece bu ihtişamlı tanım nedeniyle bile diğer etnik gruplardan farklı olarak, ayrıcalıklı haklara sahip olması beklenirdi. Ancak öyle olmadı. Etnik ve kültürel problemler, sistem ve yönetim sorunlarına gerekçe oluşturmaya devam etti. Türkiye'de farklı etnik gruplar, "Türkleştirildiği" için değil "Türkleş-tirilemediği" için sorunlar ortaya çıkmaktadır. "Türkleştirmek"ten kastımız, etnik unsurların asimile edilmesi anlamında "Türkleştirmek" değil; milleti oluşturan bireylerin, anayasada belirtilen nötr tanımla "Türk" olması yani "vatandaş" haline ge(tiri)lmesidir. Birçok açıdan "Türkler"in de "Türkleştirilemediğini" söylemek mümkündür. Bu nedenle "Türk" vatandaşlığı, yaşanan mağduriyetlerin nedeni olarak kaçınılacak, yok sayılacak veya utanılacak bir ifade değildir.
Elinizdeki bu çalışma, 30.01.2013 tarihinde Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde savunduğum "Türk Hukukunda Anayasal Gelişmeler Işığında Vatandaşlık" başlıklı doktora tezimin gözden geçirilmiş halidir. Yaptığım değişikliklerde ve düzeltmelerde, tez jürisinde yer alan çok değerli hocalarım sayın Prof. Dr. Melda Sur, Prof. Dr. Meltem Dikmen Caniklioğlu, Prof. Dr. Ömer Anayurt, Doç. Dr. Oğuz Şimşek ve Yrd. Doç. Dr. Tijen Dündar Sezer'in kıymetli önerileri yol gösterici olmuştur. Bu çalışmanın ortaya çıkmasında ve bir kitap haline gelmesinde değerli katkıları bulunan çok değerli hocalarıma ve sevdiklerime bir teşekkür etme denemesine girişmek zorundayım. İsterim ki her teşekkür, kendi mahrem güzelliğini korusun. Çünkü dile getirilen ve alenileşen her teşekkür, duyguların eksik ya da abartılı şekilde ifade edilmesi gibi bir tuzağı barındırıyor. Ancak bile bile bu tuzağa girmek zorundayım çünkü çok değerli hocalarım ve sevdiklerim olmadan düşünmenin ve yazmanın zorluğunu en aza indirme lüksüne asla erişemezdim. Bu tuzaktaki eksiklerimi, dikkatsizliğime; abartılı görünebilecek ifadelerimi ise duyduğum heyecana ve minnete dayandırarak izah edebilirim belki. Öncelikle çok değerli Hocam Sayın Prof. Dr. Meltem Dikmen Caniklioğlu'nun asistanı olmaktan onur duyduğumu belirtmek isterim. Hocam, sadece anayasa hukukuna değil hayata bakışımı da değiştirmiş insanlardan biridir. Güzel insanlarla çevreli güzel bir masa varsa orada muhakkak Meltem Hocam vardır. Hoş sohbetler, derin analizler, ayrıntılı okumalar, çaylar, kahveler ve kediler hepsi bir aradadır. Anayasa hukukuna vâkıf olabilmenin yolu, hayatla temas ederek mümkün olabiliyormuş. Şanslıyım ki buna, Meltem Hocam'la çalışma fırsatı edinerek şahit oldum. Hayatı çok sevmek ya da değerli kılmaktan çok, hayatı tümüyle hissetmek ve anlamak üzerine kurulu bahsettiğim bu temas. Bu nedenle Hocam, derin ve yukarıdan bir bakışla konulara yaklaşırken bize de hep şunu sorar: "Neden bu konuyu çalışıyorsun?". Hocam, basit görünen bu zor soruyu yanıtlamamızı isterken çalıştığımız konunun zeminini yakalamamızı ve araştırma hevesinin sistemleştirilip disipline edilmesini sağlar. Bu çalışmanın eksikliklerinden doğrudan elbette ben sorumluyum ancak eğer bu çalışmanın bir artısı ya da takdir edilecek yönleri varsa bunda Meltem Hocam'm emeği önceliklidir. Bu nedenle Hocama ne kadar saygı duysam, teşekkür etsem az kalır. Meltem Hocam, "Rahmetli Hocam Bülent Tanör..." diye söze başlayıp gözleri dolduğunda, akademik bilginin yanı sıra, o ruhun ve paylaşımın ne kadar önemli olduğunu görüyorum. Yolun çok başında olan bir öğrenme heveslisi için özellikle anayasa hukuku alanındaki akademik miras çok kıymetli. Bu nedenle tüm zorluklara rağmen akademik onurlu duruşun, vicdanın ve erdemin simgesi olan çok değerli hocalarımıza derin saygılarımı ve şükranlarımı sunarım. Bugün "yeni" bir söz söylemek için cesaretimiz ve umudumuz varsa bu, hocalarımız sayesindedir.
Son olarak, ifadesi güç iki özel teşekkür: "Engin"e ve oğlum "Ali"ye...
Şafak Evran Topuzkanamış Ekim 2013-Buca/İzmir
İÇİNDEKİLER
Birinci Bölüm :Vatandaşlığın Kavramsal Temelleri ve Anayasal Zemini
I. Vatandaşlığın Kavramsal Çerçevesi
A. Vatandaşlığın Tanımı ve Temel Nitelikleri
B. İlişkili Olduğu Kavramlar Çerçevesinde Vatandaşlık
1. Tabiiyet ve Vatandaşlık
2. Milliyet ve Vatandaşlık
C. Vatandaşlığın Tarihsel Evrimi
1. Sparta'da, Eski Yunan'da ve Roma'da Vatandaşlık
a. Vatandaşlığın Kapsamı
b. Vatandaşın Hakları ve Yükümlülükleri
c. Vatandaşlık Eğitimi
2. Vatandaşlığın Dönüşümünde Önemli Bir Aşama: Ortaçağ
a. Ortaçağ Toplum Yapısının Vatandaşlığa Etkileri
b. Ortaçağ'da Zoon Politikon
c. Ortaçağ'da Şehir ve Vatandaşlık İlişkisi
II. Vatandaşlığın Tarih İçindeki Dönüşümünde Etkili Olan Faktörler
A. Ekonomik Faktörler
1. Feodalizmin Ekonomik Yapısında Meydana Gelen Değişiklikler ve Burjuvazinin Ortaya Çıkışı
2. Kapitalizmin Evrim Sürecinde Vatandaşlık
3. Üretim İlişkilerinde Meydana Gelen Değişikliklerin Vatandaşlığa Etkileri
B. Siyasi Faktörler
1. Modernliğe Giden Süreçte Sosyal ve Kültürel Öğelerin Etkisi
2. Modernliğin Temel Özellikleri ve Modern Devlet(le)te Biçimlenen Vatandaşlık
3. Modern Devletin Vatandaşlığı Dönüştüren Özellikleri
a. Şiddet Araçlarının Denetimi ve Vatandaşlık
b. Vatan Kavramının Ortaya Çıkışı, Vatan ve Vatandaşlık İlişkisi
c. Egemenlik Olgusunun Vatandaşlık Statüsüne Kazandırdığı Anlam
(1) Modern Devlette Egemenlik
(2) Klasik Egemenlik Anlayışı Işığında Egemenlik ve Vatandaşlık
III. Anayasal Devletin Yapıtaşı Olarak Vatandaşlık
A. Millet, Ulus Devlet ve Milliyetçiliğin Kavramsal Gelişimine Eşlik Eden Devlet Anlayışı: Anayasal Devlet
1. Bir Toplum Sözleşmesi Olarak Anayasalar
2. Anayasacılığın Anlamı ve Anayasalaşma Hareketleri İçinde Vatandaşlık
3. Fransız Devrimi ve Vatandaşlık
B. Ulus devlet, Millet, Milliyetçilik ve Vatandaşlık
1. Millet ve Ulus Devlet İlişkisinde Vatandaşlık
2. Milliyetçilik ve Vatandaşlık
a. Millet ve Milliyetçilik İlişkisi İçinde Vatandaşlık
b. Farklı Milliyetçilik Akımları
3. Milli Kimlik ve Vatandaşlık
İkinci Bölüm : Osmanlı Devleti'nden Türkiye Cumhuriyeti'ne, Tebaadan Vatandaşa
I. Osmanlı Devleti'nde "Tabiiyet" Statüsünün İçinde Geliştiği Toplumsal, Hukuksal ve Siyasal Koşullar
A. Toplumsal Yapıyı Biçimlendiren Faktörler ve Bu Faktörlerin Tebaanın Hak ve Yükümlülüklerinin Belirlenişindeki Etkileri
1. İslam Hukukuna Göre Toplum Yapısı ve İslam Hukuku Kurallarının Osmanlı Yönetim Anlayışındaki Yeri
2. Osmanlı Devleti'nde Gayrimüslimler ve Millet Sistemi
a. Osmanlı Millet Sisteminin Ayırt Edici Öğeleri
b. Osmanlı Millet Yapılanmasında Milletlere Özgü Haklar ve Özgürlükler
(1) Yönetimde Özerklik: Uygulamalar ve Sonuçları
(2) Milletlerin İsimlendirilmesinden Kaynaklanan Hak ve Statü Farklılıkları
3. Osmanlı Devleti'nde Gayrimüslimlerin Hakları ve Yükümlülükleri
a. Hakların Genel Çerçevesi
b. Vergi Yükümlülüğü
c. Askerlik Yükümlülüğü
d. Sosyal Yükümlülükler
4. Edinilen Statüler Bakımından Toplum Yapısındaki Sınıflandırma
a. Askeri ve Reaya Sınıfının Sahip Olduğu Özellikler
b. Askeri ve Reaya Sınıflarının, Osmanlı'nın Yönetim Anlayışına ve Ekonomik Yapısına Etkileri
5. Tebaanın Hak ve Yükümlülükleri Bakımından İlk Yazılı Osmanlı Belgeleriyle Kaydedilen Gelişmeler
B. Tanzimat Dönemi ve Vatandaşlık
1. Tanzimat Dönemi'nin Genel Özellikleri ve Tanzimat Dönemi’nde Modernleşme
2. Tanzimat Dönemi'nde Yaşanan Hukuki Gelişmelerin Vatandaşlığa Etkisi
a. Gülhane Hattı Hümayûnu
b. Islahat Fermanı
c. Tabiiyeti Osmaniye Kanunnamesi
C. Meşrutiyet Dönemi ve 1876 Tarihli Kanunı Esasî
1. Kanunı Esasî ile Vatandaşlık Statüsünün Düzenlenmesi
2. Meşrutiyet Döneminde Seçme ve Seçilme Hakkı
3. Meşrutiyet Döneminde Meclisin Yapısı ve Bu Dönemin Vatandaşlık Tartışmaları
II. Vatandaşlığın Oluş(turul)ması Süreci: Osmanlı Devleti'nden Türkiye Cumhuriyeti'ne Geçerken Vatandaşlık
A. Milli Mücadele Döneminde Vatandaşlık
1. Ulusdevlete Giden Yolda Milli Mücadele Dönemi
2. Milli Mücadele Dönemi Kongreleri ve Belgelerinde Vatandaşlık
B. 1921 Anayasasında Vatandaşlık
C. Cumhuriyet'e ve 1924 Anayasasına Giderken Lozan Barış Andlaşması ile Şekillenen Devlet ve Vatandaşlık
1. Lozan Barış Andlaşması ile Tespit Edilen Azınlık Statüsü
2. Azınlıklara Dair Ayrıcalıklar ve Güvenceler
3. Medeni Kanunun Kabulü ve Azınlıklar İçin Önemi
D. İlk Cumhuriyet Anayasası: 1924 Teşkilatı Esasîyesi
1. İlk Cumhuriyet Anayasasını Biçimleyen Temel İlke: Atatürk Milliyetçiliği
a. Atatürk Milliyetçiliğinin Anlamı
b. Atatürk Milliyetçiliğine Yönelik Eleştiriler
c. Vatandaşlığın Anayasal Hükümler İçindeki Yeri
2. Teşkilatı Esasîye'de Vatandaşların Sahip Olduğu Haklar ve Ödevler
3. 1924 Teşkilatı Esasiyesi ve Azınlıklar
a. Askerlik, Memuriyet ve İşe Alınma Koşulları Bakımından Azınlıklar
b. Eğitim, Dil, Din ve Kültür Açısından Azınlıklar
c. Ekonomik Hayat ve Azınlıklar
E. Vatandaşlık Konusunda Osmanlı'nın, Cumhuriyet Türkiyesi'ne Bıraktığı "Miras"ın ve Cumhuriyet Türkiye'sinde Vatandaşlığa İlişkin Eleştirilerin Değerlendirilmesi
Üçüncü Bölüm :1961 ve 1982 Anayasalarında Vatandaşlık ve Anayasa Hukuku Işığında Vatandaşlığa İlişkin Güncel Tartışmalar
I. Vatandaşlığın 1961 ve 1982 Anayasalarında Düzenlenişi
A. 1961 ve 1982 Anayasalarında Yer Alan Vatandaşlık Tanımları ve Buna İlişkin Tartışmalar
1. 1961 ve 1982 Anayasasının Hazırlanması Sürecinde Vatandaşlık Kavramına İlişkin Tartışmalar
2. 1982 Anayasasında Vatandaşlık Kavramı
a. "Yeni Anayasa" Gündeminde Vatandaşlığa İlişkin Tartışmalar
b. Anayasadaki Vatandaşlık Hükmüne İlişkin Öneriler
3. Bazı Devlet Anayasalarında Yer Alan Vatandaşlık Tanımları ve Vatandaşlık İçin Kullanılan İfadeler
B. Vatandaşlığın Kazanılması ve Kaybedilmesine İlişkin Düzenlemeler
II. Haklar ve Yükümlülükler Ekseninde Vatandaşlık
A. Vatandaşlık Statüsünün Niteliği
B. Vatandaşlık Statüsünden Doğan Haklar
1. Seçme ve seçilme hakkı
a. Seçim İlkeleri Işığında Vatandaşlık
b. Seçme ve Seçilme Yeterlilikleri Işığında Vatandaşlık
2. Siyasi Partilere Girme ve Üye Olma
3. Kamu Hizmetine Girme
4. Dilekçe, Bilgi Edinme ve Kamu Denetçisine Başvurma Hakkı
C. Vatandaşlık Statüsünden Doğan Ödevler
1. Çalışma Ödevi
2. Vatan Hizmeti
a. Bir Vatan Hizmeti Olarak Askerlik Yükümlülüğü
b. Askerlik Yükümlülüğü ve Vicdani Ret
3. Vergi Ödevi
D. Bazı Anayasalarda Düzenlenen Vatandaşlık Hakları ve Yükümlülükleri
III. Devletin Temel Nitelikleri Bağlamında Vatandaşlık
A. Milliyetçilik ve Vatandaşlık
1. "Devletin Ülkesi ve Milletiyle Bölünmez Bütünlüğü" İlkesi Bağlamında Vatandaşlık
2. Resmi Dil, Anadil Tartışmaları Işığında Vatandaşlık
B. Demokrasi ve Vatandaşlık
1. Demokrasilerde Vatandaşlığın Anlamı
2. Demokrasi ve Kimlik İlişkisi
C. Cumhuriyet ve Vatandaşlık
1. Cumhuriyetçi Vatandaşlık Kavramının İçeriği
2. Bir Erdem Olarak Vatandaşlığın Öğretilmesi: Vatandaşlığın İnşası
3. Cumhuriyetçi ve Liberal Vatandaşlık "Karşıtlığı" ve Liberal Vatandaşlığa İlişkin Yeni Bir Okuma: Toplulukçuluk
D. Laiklik ve Vatandaşlık
1. Osmanlı'dan Türkiye Cumhuriyeti'ne Laiklik ve Vatandaşlık İlişkisi
2. Kamusal Alan, Laiklik ve Vatandaşlık
3. Laik Olmayan Bir Devlette Vatandaşlık: İsrail Örneği
IV. Anayasa Mahkemesi'nin ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Vatandaşlığa ve "Türk"lük İfadesine İlişkin Değerlendirmeleri
A. Anayasa Mahkemesi Kararlarında Vatandaşlık
B. Yargıtay'ın TCK'nın 301. maddesinden hareketle yaptığı "Türklük" Tanımına, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Bakışı
V. Vatandaşlık Ekseninde Yaşanan Tartışmalar ve Sorunlar
A. Vatandaşlık Tartışmalarının Yükselişi
B. Kimlik, Çoğulculuk ve Çokkültürlülük
1. Çokkültürlülüğün Anlamı ve Ortaya Çıkış Nedenleri
2. Bir Çokkültürlülük Örneği Olarak Kanada
3. Kimlik Eksenli Vatandaşlık Sorunları

Kargo Gönderim Saatleri;


© Copyright 2026
Sitemizde yayınlanan görsel ve yazılı