Vedat Kitapçılık
Kargo Gönderim Saatleri;
Hafta İçi Saat 16:00 'ya kadar
Cumartesi Saat 11:00 'e kadar
Kartlarına Taksit
Seçeneklerimiz Vardır!
Banka Hesap Bilgilerimiz
Destek
HATTI
0212
240 12 54
240 12 58
Favori
Listenizde
Ürün Yok!
Sepetinizde
Ürün Yok!
Yeni Çıkan Yayınlar:      Nisan (55)      Mart (138)      Şubat (201)      Ocak (190)

Borsa İşlemlerinden Doğan Uyuşmazlıklar

Borsa İşlemlerinden Doğan Uyuşmazlıklar

- Vedat Kitapçılık

Sayfa Sayısı
:  
253
Kitap Ölçüleri
:  
16x23 cm
Basım Yılı
:  
2009
ISBN NO
:  
978-605-4002-22-1

130,00 TL











SUNUŞ

Ticari ve ekonomik hayatta borsaların önemi ve yeri tartışılmaz bir boyuttadır. Ekonomik gelişmelerin paralelinde borsada hisse senedi alım satım işlemleri büyük önem kazanmıştır. Ülkemizde hisse senetleri ikinci el piyasalarda teşkilatlanmış ve organize olmuş İMKB’de işlem görmektedir. Hisse senedi piyasası, işlem hacminin en fazla gerçekleştiği piyasadır. Bu piyasada yatırımcılar doğrudan doğruya işlem yapamazlar. Yatırımcılar, bu işlemleri ancak borsa üyelik belgesine sahip ve borsada alım satım işlemleri yapmasına izin verilmiş olan yetkili kurumlar aracılığı ile yapabilirler. Ülke ekonomileri üzerindeki etkisi tartışılmaz olan borsa işlemlerinin yoğunlaşması beraberinde birçok hukuki problemi getirmiştir. Uygulamada en fazla uyuşmazlık borsada hisse senedi alım-satım işlemleri gerçekleştirmek isteyen yatırımcılar ile borsa üyeleri arasında çıkmaktadır. Taraflar arasındaki mevcut hukuki ilişkinin başlamasından sona ermesine kadar geçen süreç içinde gerek sermaye piyasası mevzuatından, gerekse taraflar arasındaki özel hukuk ilişkisinden doğan yükümlülüklerin hiç ya da gereği gibi yerine getirilmemesinden doğan bu uyuşmazlıklar eserde sınıflandırılmış, uyuşmazlıkların çözümünde öngörülen mevcut hukuki sistem ve bu sistemin aksayan yönleri ve uyuşmazlıkların ispat sorunları özellikle sözlü emirlerin ispatı ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Taraflar arasındaki hukuki ilişki çerçevesinde, tarafların bu ilişkiden doğan borçlarının da açıklandığı çalışmada günümüzde bir çok konuda hukuki sorun oluşturan genel işlem şartları ve geçerliliği de incelenmiştir. Hukuk sistemimizde sermaye piyasası uyuşmazlıklarının çözümü için görevli ihtisas mahkemelerinin bulunmaması ve uzmanlık gerektiren bu konulardan kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümü için bilirkişilere başvurulmasının zorunlu hale gelmesi neticesinde dava süreci uzamakta, değişken ekonomik koşulların da etkisi ile yatırımcı zararları giderek büyümektedir. Eserin konuyla ilgilenenler için önemli bir boşluğu dolduracağına inanıyorum. Çalışma, Sermaye Piyasası Kanunu, İMKB düzenlemeleri, Sermaye Piyasası Kurul Tebliğleri doğrultusunda incelenmiş özellikle taraflar arasındaki hukuki ilişki tespit edilirken Borçlar Kanunu hükümleri incelenmiş, uygun yerlerde Türk Ticaret Kanunu hükümlerinden yararlanılmıştır. Orjinal tez metnine sadık kalınarak hazırlanılan bu eserin, hukuk bilimine katkı sağlayacağına inanıyor, doktora tezini kitap haline getiren Dr. Sema Aydın’a başarılar diliyorum. Prof. Dr. Merih Kemal Omağ İstanbul, 28.08.2008 ÖNSÖZ Borsa İşlemlerinden Doğan Uyuşmazlıklar başlıklı bu çalışmanın ana konusunu, sermaye piyasası içinde yatırımları tasarrufa dönüştürmeyi sağlayan en önemli kurumlardan biri olan Menkul Kıymetler Borsalarında, işlem hacminin en yoğun olduğu Hisse Senetleri Piyasası’nda gerçekleştirilen hisse senedi alım-satım işlemlerinden doğan uyuşmazlıklar oluşturmaktadır. Bu çalışmanın temelini, 2007 yılı Haziran ayında Marmara Üniversitesi Özel Hukuk Anabilim Dalı bünyesinde hazırladığım doktora tezi oluşturmaktadır. Tez, Prof. Dr. Merih Kemal Omağ, Prof. Dr. Güzin Üçışık, Prof. Dr. Mehmet Bahtiyar, Doç. Dr. Hanife Öztürk ve Doç. Dr. Ayşe Nuhoğlu’dan oluşan jüri önünde savunulmuş ve oybirliği ile başarılı bulunmuştur. Kitabın yayımlanmasına kadar geçen süre içinde mevzuatta herhangi bir değişiklik olmamış bu sebeple tezin içeriği birkaç küçük değişiklikle aynen muhafaza edilmiştir. Çalışmanın ortaya çıkmasında en büyük katkı ve destek, kuşkusuz, değerli hocam Prof. Dr. Merih Kemal Omağ’a aittir. Tez konusunun seçiminde gösterdiği titizlikten bugüne her zaman yardımlarını esirgemeyen, hocama sonsuz şükranlarımı sunmaktayım. Yapıcı ve yönlendirici eleştirileri için tez jürimde bulunan değerli hocalarıma ve özellikle savunma öncesi tezimi okuyarak önerilerde bulunan, akademik ve bilimsel anlamda her konuda bana ışık tutan Prof. Dr. Mehmet Bahtiyar’a ayırdığı vakit, gösterdiği nezaket ve bilimsel katkılardan dolayı ayrıca bir kez daha teşekkür ederim. Bu çalışmanın ortaya çıkmasına kadar geçen uzun süreçte birçok kişiden destek gördüm. Bunların başında hayata dair her konuda yanımda duran, öğretim üyesi, çok sevgili eşim Dr. Alim AYDIN gelmektedir. Mesleki başarımı her konunun önünde tutarak bana yardımcı olan sevgili eşime, canım kızım Ilgın Naz ve minik oğlum Utku And’a, bugünlere gelmemde büyük emekleri olan özverili aileme hayatımda oldukları için teşekkür ederim. Tezimin yazılması sırasında başım her sıkıştığında ihtiyaç duyduğum her türlü yardım ve desteği esirgemeyen sevgili arkadaşım Arş. Gör. Özen AŞIK’a dostluğu için teşekkür etmek istiyorum. Son olarak, kitabın basımını üstlenen Vedat Yayınevi sahip ve çalışanlarına titiz çalışmaları ve gösterdikleri emek için çok teşekkür ediyorum. Böylesi önemli bir alanda yazılan bu çalışmanın hukuk doktrinine ve uygulamasına bir nebze de olsa katkı sağlaması en büyük dileğim… Dr. Sema AYDIN Fıstıkağacı, 21 Ekim 2008 GİRİŞ I. Konunun Takdimi ve Sınırlandırılması Ekonomik yapı içinde sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli parasal kaynak arzı ve talebinin karşılaştığı kendine özgü finansal varlıkları olan bir piyasadır. Bu piyasada iki grup karşı karşıya getirilmekte, farklı arz ve talepler ortak bir paydada birleştirilmektedir. İlk grubu, kurmuş oldukları şirketlerini sağlıklı yürütmek ve geliştirmek isteyen ancak almış oldukları yatırım kararlarını her zaman kendi öz sermayeleri ile gerçekleştiremeyecek, orta ve uzun vadeli finansman ihtiyacı içinde olan girişimciler oluşturur. İkinci grubu ise girişimcilerin ihtiyaç duydukları finansal kaynaklara sahip olan tasarruf sahipleri oluşturur. İşte sözü edilen iki grubun birbirleriyle ortak menfaatlerde buluşması ancak sermaye piyasası denilen mekanda gerçekleşmektedir. Ancak bu ilişki, kendiliğinden ve doğrudan gerçekleşmez. Tasarruf sahipleri ile girişimciler arasındaki bu bağlantı bir takım aracı kurum ve kuruluşlar tarafından gerçekleştirilir. Sermaye piyasasında aracılık faaliyeti iki farklı zeminde gerçekleşir. Yeni kurulan veya sermaye artırımı suretiyle halka açılan şirketlerin pay senetlerinin ya da tahvillerinin işlem gördüğü birinci el piyasa ile daha önce ihraç edilmiş menkul kıymetlerin alım-satımının yapıldığı/işlem gördüğü ikinci el piyasadır. Sermaye piyasalarının en önemli özelliği tasarrufların atıl halden çıkarılıp yatırıma dönüştürülmesindeki katkıdır. Bu yönüyle sermaye piyasasının ana unsurlarından birisini, fon arz ve talebinin büyük bir kısmının karşılaştığı, ikincil piyasaların örgütlenmiş biçimleri olan borsalar oluşturmaktadır. Ekonomik gelişme ve güven unsurunun yaratılmasıyla birlikte borsada gerçekleştirilen işlemler giderek büyük önem kazanmıştır. Ülke ekonomileri üzerindeki dinamik etkisi yadsınamaz olan borsa işlemlerinin yoğunlaşması birçok hukuki problemi de beraberinde getirmiştir. Sermaye piyasasının tarihi içinde yaşanan tecrübeler, sermaye piyasası araçlarına yatırım yapanların diğer mali piyasalara oranla daha sıkı korunmaya ihtiyaç duyduğunu göstermiştir. Çalışmamızın konusu, sermaye piyasası içinde yatırımları tasarrufa dönüştürmeyi sağlayan kurumlardan biri olan Menkul Kıymetler Borsalarında, işlem hacminin en fazla gerçekleştiği hisse senetleri piyasasında yatırım yapanların korunmasının öneminden yola çıkılarak seçilmiştir. Dolayısıyla çalışma konumuzun esasını İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Hisse Senetleri Piyasası’nda gerçekleştirilen hisse senedi alım-satım işlemleri oluşturmaktadır. Sermaye piyasası ve borsa mevzuatı incelendiğinde; menkul kıymet borsalarında işlem güvenliğinin, şeffalığın ve objektif rekabet koşullarının sağlanmasına, bu piyasalarda işlem yapmak isteyenlerin gerek ekonomik gerekse hukuki açıdan korunmasına ilişkin pek çok düzenlemelerin yapıldığı görülmektedir. Çalışmamızda taraflar arasındaki özel hukuk uyuşmazlıkları ve bu uyuşmazlıkların çözümü için öngörülen mevcut sistem incelenecek olup, cezai sorumluluklar kapsam dışı bırakılacaktır. II. Konunun Ele Alınış Şekli Borsada gerçekleştirilen işlemler nedeni ile doğan uyuşmazlıklar doğuş sebeplerine ya da işlemin niteliğine göre farklı usullere tabi tutulmuştur. Bu ayrımda ise mevcut düzenlemelerde “borsa işlemi” kıstası ele alınmıştır. Biz de bu bağlamda çalışmamızın ilk bölümünde borsa işlemlerinin tanımı, unsurları ve esaslarını inceleyerek, borsa işlemlerinin nasıl gerçekleştirildiğini genel hatları ile açıklamaya çalıştık. İkinci bölümde; uygulamada en fazla uyuşmazlığın ortaya çıktığı, borsada hisse senedi alım-satım işlemleri gerçekleştirmek isteyen yatırımcılar ile borsa üyeleri arasındaki hukuki ilişki ve bu ilişkide ortaya çıkabilecek sorunlar incelenmiştir. Bugün pek çok konuda hukuki sorun teşkil eden genel işlem şartlarının taraflar arasındaki sözleşmelerde kullanılıyor olması gerçeği karşısında ayrıca bu bölümde çerçeve sözleşmelerde yer alan genel işlem şartları ve geçerliliği sorunu da incelenmeye değer bulunmuştur. Üçüncü bölümde taraflar arasındaki hukuki ilişki çerçevesinde, tarafların bu ilişkiden doğan borçları ayrıntıları ile açıklanmıştır. Çalışmamızın son bölümünde, taraflar arasında doğan uyuşmazlık çeşitleri, bu uyuşmazlıkların çözümünde öngörülen mevcut sistem ve bu sistemin aksayan yönleri, ve özellikle uyuşmazlıkların ispat sorunları ele alınmıştır. Giriş ve sonuç dışında dört ana bölümden oluşan çalışmamız, varılan sonuçların özetini kapsayan sonuç ve değerlendirme ile son bulacaktır.

 

İÇİNDEKİLER

 

Sayfa No Sunuş....................................................................................... V

Önsöz ........................................................................................................ VII Kısaltmalar................................................................................................ XV GİRİŞ....................................................................................................... 1

I- Konunun Takdimi ve Sınırlandırılması 1 II- Konunun Ele Alınış Şekli 3

 

BİRİNCİ BÖLÜM

MENKUL KIYMET BORSALARINDA BORSA İŞLEMLERİ I. MENKUL KIYMETLER BORSASININ SERMAYE PİYASASI İÇİNDEKİ YERİ

5 A- Genel Olarak Para ve Sermaye Piyasaları 5 1- Para Piyasaları 6 2- Sermaye Piyasaları 7 a. Birincil Piyasalar 9 b. İkincil Piyasalar 10 ba. Menkul Kıymetler Borsaları 12 bb. Tezgahüstü Hisse Senetleri Piyasaları 15 B . Menkul Kıymetler Borsaları 16 1. Menkul Kıymetler Borsası Kavramı 16 2. Menkul Kıymetler Borsasına İlişkin Mevzuat 17 a. 91 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname 17 b. İMKB Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkındaki Yönetmelik (Genel Yönetmelik) 18 c. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yönetmeliği 19 d. Diğer Mevzuat 19 3. Menkul Kıymet Borsasının Görev ve Yetkileri 20 4. Menkul Kıymetler Borsasının Organları 25 a. Genel Kurul 25 b. Yönetim Kurulu 26 c. Denetim Kurulu 27 d. Yönetim Kuruluna Yardımcı Nitelikte Olan Komiteler 28 da. Kotasyon Komitesi 28 db. Uyuşmazlık Komitesi 28 dc. Disiplin Komitesi 28

III. BORSA İŞLEMLERİNİN TANIMI, UNSURLARI ve GERÇEKLEŞTİRİLMESİ

29 A. Borsa İşlemlerinin Tanımı 29 B. Borsa İşleminin Unsurları 30 1. Borsada Gerçekleşme 31 2. Menkul Kıymet Alım-Satımına İlişkin Olma 31 3. Peşin İşlem Esası 33 a. Genel İlke 33 b. Kredili İşlemler, Açığa Satış ve Ödünç İşlemlerinde Durum 34 4. Alım Satımın Doğal Rekabet Koşulları Altında Oluşması 38 C. Borsa İşlemlerinin Gerçekleştirilmesi 39 1. Alım Satıma Aracılık Çerçeve Sözleşmenin İmzalanması 39 2. Yatırımcının Borsa Üyesine Alım - Satım Emri Vermesi 40 a. Müşteri Emirleri Kavramı 40 b. Müşteri Emirlerinin Veriliş Şekli 40 c. Müşteri Emirlerinde Bulunacak Bilgiler 42 d. Müşteri Emirlerinde Fiyat Belirleme Şekilleri 43 e. Müşteri Emirlerinin Geçerlilik Süresi 43 3. Müşteri Emirlerinin Borsaya İletilmesi ve Emirlerin Eşleşmesi 44 4. Gerçekleştirilen Emirlerin Tasfiyesi 44

 

İKİNCİ BÖLÜM BORSA İŞLEMLERİNDE TARAFLAR VE ARALARINDAKİ HUKUKİ İLİŞKİ I. BORSA İŞLEMLERİNDE TARAFLAR 49

 

A. Borsa Üyeleri 51 1. Bankalar 52 a. Sermaye Piyasası Kanunu’ndaki Düzenleme 52 b. 15.08.1996 Tarihli İlke Kararı ve Yaşanan Fiili Durum 53 c. SPK Seri: V, No: 46 Tebliği ile Getirilen Yeni Düzenleme 54 2. Aracı Kurumlar 56 a. Türk Hukukunda Aracı Kurumlara İlişkin Düzenlemeler 56 b. ABD Hukukunda Aracı Kurumlara İlişkin Düzenlemeler 59 B. Yatırımcılar 64 II. TARAFLAR ARASINDAKİ HUKUKİ İLİŞKİ 65 A. Çerçeve Sözleşme Yapma Zorunluluğu 66 1. Çerçeve Sözleşme 66 a. Çerçeve Sözleşme Kavramı 67 b. Çerçeve Sözleşmenin Hukuki Niteliği 67 c. Çerçeve Sözleşmenin Kuruluşu 75 d. Çerçeve Sözleşmenin Şekli 75 e. Çerçeve Sözleşmenin Konusu 77 2. Çerçeve Sözleşmelerde Yer Alan Kayıtların Değerlendirilmesi 78 a. Çerçeve Sözleşmelerde Yer Alacak Asgari Kayıtlar 80 b. Çerçeve Sözleşmelerde Yer Alan Genel İşlem Şartları ve Denetlenmesi 82 ba. Genel Olarak 82 bb. Genel İşlem Şartlarına İlişkin Düzenlemeler 82 bc. Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesinde Kullanılan Yöntemler 91 c. Çerçeve Sözleşmede Yer Alan Genel İşlem Şartlarının Geçerliliği 99 ca. Sorumsuzluk Kayıtları 100 i. Borsa Üyelerinin Kendi Kusurundan Doğan Sorumsuzluk Kayıtları 100 ii. Borsa Üyelerinin Yardımcılarının Kusurundan Doğan Sorumsuzluk Kayıtları 103 cb. İhtilaf Halinde Yetkili Mahkeme ve Uygulanacak Hukuka İlişkin Kayıtlar 104 cc. Delil Sözleşmesi ve İspat Yüküne İlişkin Kayıtlar 105 i. Delil Sözleşmesine İlişkin Kayıtlar 105 ii. İspat Yüküne İlişkin Kayıtlar 110 cd. Diğer Genel İşlem Şartları 111 B. Bireysel Sözleşmeler 113 1. Sözleşmenin Hukuki Niteliği 113 2. Sözleşmenin Kurulması 119

III. TARAFLAR ARASINDAKİ HUKUKİ İLİŞKİNİN SONA ERMESİ 123 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TARAFLARIN BORSA İŞLEMLERİNDEN DOĞAN BORÇLARI I. BORSA ÜYELERİNİN BORSA İŞLEMLERİNDEN DOĞAN BORÇLARI 129

 

A. Müşteri Emirlerinin Borsaya İntikali Borcu 132 1. Müşterinin İradesine Uygun İşlem Yapma 132 2. Müşteri Emrini Zamanında Yerine Getirme 137 B. Emirlerin Tasfiyesi ve Teslimle İlgili Borçları 138 1. Emirlerin Tasfiyesi ve Teslimle İlgili Esaslar 138 a. Gerçekleşen Satım Emirlerinin İhbarı ve Tasfiyesi 139 b. Gerçekleşen Alım Emirlerinin İhbarı ve Tasfiyesi 140 c. Süresinde Gerçekleştirilmeyen Emirlerden Doğan Borçlar 141 2. Teslim Borcunun Kapsamı 142 a. Emrin İcrası Dolayısıyla Aldıklarını Müşteriye Teslim Borcu 142 b. Faiz Borcu 147 ba. Alım Emirlerinin Gerçekleşmemesi Durumunda 150 bb. Satım Emrinin Yerine Getirilmesinden Sonra 151 C. Sadakat ve Özen Borcu 151 D. Sır Saklama Yükümlülüğü 156 E. Bilgi ve Hesap verme Borcu 158 F. Şahsen İfa Borcu 160 G. Sermaye Piyasası Araçlarını Saklatma Borcu 161

 

II. YATIRIMCILARIN BORSA İŞLEMLERİNDEN DOĞAN BORÇLARI 162

A. Borsa Üyesine Avans Verme ve Karşılık Sağlama Borcu 162 B. Ücret (Kurtaj) Ödeme Borcu 164 C. Borsa Üyesinin Yaptığı Masrafları ve Verdiği Avansları Ödeme Borcu 165 D. Borsa Üyesini Borçtan Kurtarma 167 E. Borsa Üyesinin Uğradığı Zararı Tazmin Borcu 167

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM TARAFLAR ARASINDA BORSA İŞLEMLERİNDEN DOĞAN UYUŞMAZLIKLARIN ÇÖZÜMÜNDE İZLENECEK USUL I. TARAFLAR ARASINDA DOĞABİLECEK UYUŞMAZLIK ÇEŞİTLERİ

169 A. Borsa İşlemlerinden Kaynaklanan Uyuşmazlıklar 171 1. Alım - Satım Emirlerine İlişkin Uyuşmazlıklar 173 a. Emrin Yerine Getirilmemesinden Doğan Uyuşmazlıklar 174 b. Emrin Gereği Gibi Yerine Getirilmemesinden Doğan Uyuşmazlıklar 177 c. Emir Verilmediği Halde İşlem Yapılmasından Doğan Uyuşmazlıklar 179 2. İşlemin Tasfiyesinden Doğan Uyuşmazlıklar 182 3. Yetkisiz Kişi ve Kuruluş İşlemlerinden Doğan Uyuşmazlıklar 186 4. Kredili İşlemlerden Doğan Uyuşmazlıklar 188 5. Özel Durumlar 190 B. Borsa İşlemleri Dışındaki Uyuşmazlıklar 191 1. Genel Olarak 191 2. Aracı Kuruluşlar Birliği’nin Rolü 192

 

II. BORSA İŞLEMLERİNDEN DOĞAN UYUŞMAZLIKLARDA İSPAT......................................................197

 

A. Taraflar Arasında Delil Sözleşmesi Bulunmaması Halinde 197 1. Borsa Üyelerinin Tutmak Zorunda Oldukları Belgelerle İspat 197 a. Genel Olarak 197 b. Hisse Senedi Piyasası İşlemleri Bakımından Tutmak Zorunda Olduğu Belgeler 200 2. Kasetle İspat 203 B. Delil Sözleşmesi Bulunması Halinde İspat 204

III. BORSA İŞLEMLERİNDEN DOĞAN UYUŞMAZLIKLARIN ÇÖZÜMÜNDE İZLENECEK USUL 206

A. Uyuşmazlıkların İdari Yollarla Çözümü 206 1. Yetkili Merci 206 a. İMKB 206 b. İMKB’nin Uyuşmazlıkları Çözme Yetkisinin Hukuki Niteliği 213 2. Uyuşmazlıkların Çözümü İçin Aranan Şartlar 219 a. Uyuşmazlığın Borsa İşleminden Kaynaklanması 219 b.Yatırımcının Müracaatta Bulunması 219 c. Taraf Teşkilinin Sağlanması 220 3. Sistemin İşleyişi 221 a. İnceleme Prosedürü 221 b. İtiraz Prosedürü 223 4. Teminata Başvurulması 225 5. Sulh Olma ve Şikayetten Vazgeçme 226 B. Uyuşmazlıkların Adli Yargı Yolu ile Çözümü 227 SONUÇ............................. 229 KAYNAKÇA 241