Vedat Kitapçılık
Kargo Gönderim Saatleri;
Hafta İçi Saat 16:00 'ya kadar
Cumartesi Saat 11:00 'e kadar
Kartlarına Taksit
Seçeneklerimiz Vardır!
Banka Hesap Bilgilerimiz
Destek
HATTI
0212
240 12 54
240 12 58
Favori
Listenizde
Ürün Yok!
Sepetinizde
Ürün Yok!
Yeni Çıkan Yayınlar:      Eylül (180)      Ağustos (69)      Temmuz (109)      Haziran (79)

Şarta Bağlı İşlemler ve Hukuki Sonuçları

Şarta Bağlı İşlemler ve Hukuki Sonuçları



Sayfa Sayısı
:  
245
Kitap Ölçüleri
:  
16x23 cm
Basım Yılı
:  
1989
ISBN NO
:  
975-7680-02-8

32,50 TL











GİRİŞ

 

Şarta bağlı işlemler Türk Hukukunda, Borçlar Yasasının "umu¬mî hükümlerinde" 149-155. maddelerinde genel olarak düzenlenmiş¬tir. Bununla beraber, gerek Borçlar Yasasının gerekse Medenî Yasanın muhtelif bölümlerinde ve özel sözleşme türleri içerisinde de ayrıca tan¬zim edilmiş bulunmaktadır. Nitekim Borçlar Yasasının ikinci kısmının "ahdin muhtelif nevileri" nde 218. maddede "numune üzerine satım ", 219. maddede de "tecrübe ve muayene şartıyla satım " ve 222-224. maddelerde de düzenlenmiş olan "taksitle satım " şarta bağlı işlemler¬dendir. Yine Medenf Yasanın "Aynî Haklar" kitabının "menkul mülkiyeti" ne İlişkin "menkul mülkiyetinin iktisap tarikleri"nde "teslim " bölümünde ve 688. maddesinde yer alan "mülkiyeti muhafaza mukavelesi" de şartlı işlemlere dahil olup, üzerinde en fazla tartışılan konulardan biridir. İncelememizin konusunu, Borçlar Yasasının umumî hükümlerin¬de ve 149-155. maddelerinde "genel olarak" düzenlenmiş bulunan "şart kavramı, şartlı işlemlerin özellik ve nitelikleri ile bunların hükümleri" oluşturmaktadır. Doğal olarak burada elde edilen sonuç¬ların, şarta bağlı işlemlerin özel türlerini teşkil eden tüm işlemlere de uygulanma olanağı vardır. Bununla beraber, tartışmalı olan özel şartlı işlem tiplerine —incelememizin amacı ve sınırları içerisinde— geniş olarak yer vereceğiz. Bu itibarla, araştırmamızın esasını ve özünü, şart kavramı, şartlı işlemler ve bunların sonuçlan teşkil etmektedir. Çünkü, şarta bağlı işlemlerin özel türleri, örneğin mülkiyeti saklı tutma anlaşması, başlı başına bir inceleme konusunu oluşturacak önemi haizdir′1). (1) Elbir, Halit Kemal, Mülkiyeti Muhafaza Mukavelesi, istanbul, 1952., 8eck, E. Eigentumsvorbe′halt nach dem schweizerischen Zivilgesetzbuch, Bern 1916., Serick, R. Eigentumsvorbehalt und SicherungsUbereignung, Ed. i. II. Heidelberg, 1963. Öte yandan, şarta bağlı işlemler, Türk—isviçre Borçlar Hu¬kuku alanında hukukçuların çok az ilgilendiği konulardan biridir. İsviçre Hukukunda ilk defa Stiefel<2), konuyu sadece şart kavramı açısından incelemiş, Becko) ise, bunu daha dar bir çerçeve içerisinde ele almış tur. Türk Hukukunun bu alanda, isviçre Hukukuna oranla çok daha verimsiz ve bakir olduğu gözlenmektedir.Nitekim ne şart kav¬ramı üzerine ne de şartlı işlemlerin hükümleri konusunda yayımlanmış tek bir monografik yapıta (esere) rastlanmaktadır^ >. Oysa, Alman Hu¬kukunda, daha Alman Medenî Yasasının (BGB) yasalaşıp yürürlüğe gir¬meden önce de,Enneccerus<5) ve Kohler<6> gibi büyük hukukçuların ilk yapıtlarının konusunu, "şart kavramı" ve "şartlı işlemler" oluşturmuş¬tur. Medenî Yasamızın 1900 yılında yürürlüğe girmesinden sonrada, şart hukuku Almanya′da, Borçlar Hukuku alanında en çok tartışılan ve en fazla üzerinde tez ve monografik inceleme yapılan konulardan birini teşkil etmiş ve hâlâ da bu güncel konumunu devam ettirmektedir*7). Özellikle Türk Hukukunda bu "kayıtsız" ve "sessizliğin" baş¬lıca nedeni olarak kuşkusuz, şart hukukunun uygulamada fazla yer işgal etmediği ve bu itibarla da fazla incelenecek yanının bulunmadığı ileri sürülebilir. Ancak bu ve buna benzer gerekçelere rağmen, Türk Hukukunda da şart kurumunun, özellikle Alman Hukukundaki son gelişme ve tartışmalar dikkate alınarak ele alınıp irdelenip değerlendi¬rilmesinin bir ihtiyaç olarak ortaya çıktığı inancındayız. Nitekim yur¬dumuzda son yıllarda taksitle satış çığrının, çatal-bıç aktan otomobile kadar açılması, şartlı bir işlem olan mülkiyeti saklı tutma anlaşmasına büyük bir önem kazandırmış bulunmaktadır. (2) Stiefel, G. über den Begrlff der Bedingung, Dlss. Aarau, 1918. (3). Bkz. dipn. 1„ aynı şekilde Hugo, O. Eigentumsvorbehalt und Abzahlungsgeschaeft, 1905. (4) Türk Hukukunda bu konu sadece mülkiyeti saklı tutma anlaşmasının dar kapsamı için¬de makale olarak, Ekemen (İBM 1934, s. 339 vd.}, Arık (Ad. Cer. 1942, s. 1061 vd.), Elbir (İBD 1952, s. 1; İ BD 1952, s. 385) ve Serozan (MHAO 1968, s. 176 vd.) tarafın¬dan incelenmiştir. Ancak Elbir′In TQrk Pozitif Hukukunda MUlkiyetl Muhafaza Muka¬velesi, İst. 1952, adlı bir monografik yapıtı varsa da, bu konuyu daha çok MK. md. 688, BK. 222 vdjaçısından incelemiştir. (5) Enneccerus, L. Rechtsgeschaeft, Bedingung und Anfangstermln, Marburg, 1889. (6) Kohler, A. Die Resolutivbedingung, Archiv für Bürgerllshen Recht, Bd. 15 (1877). (7) Bkz. Blomeyer, A. Studien zur Bedingung Uehre, Berlin, Bd. I. II. Berlin, 1938-39., 2 işte Türk Hukukunda bu boşluğun "doldurulması gereğine inana¬rak, şart kurumunu bir bütün olarak ele alıp, özellikle Alman Huku¬kundaki şart hukukuna ilişkin hükümlerin yasal düzenleme kay¬naklarını, öğretideki dogmatik tartışmaları ve doğal olarak uygulama¬daki Yüksek Mahkeme İçtihatlarındaki görüşleri de dikkate alarak aydınlatmaya çalıştık. Şüphesiz, Türk^-tsviçre ve Alman Hukuklarmdaki şart kurumu¬na ilişkin bugünkü tartışmaların tarihsel kökeni, Roma Hukukuna dayanmaktadır. Gerçekten ilginçtir, bu kurumun geçmişteki kural¬larına ilişkin "fosillerinin" bugünkü Borçlar Yasamızdaki md. 149 vd. (Art. 151 OR, § 158 ff. BGB) deki "genç nesil" normlardan farklı olup olmadığını, diğer yandan, eski hukukumuz olan Meceîle′de ise, doğu—batı hukuk sistemlerinin açık farklılığını, şart hukukunun tarihsel yönünün incelenmesi sırasında tesbit etmeye çalıştık. Tartışılmaz diğer bir,olgu da, Medenî ve Borçlar Yasasının teme¬linin "özel mülkiyete" dayandığı ve bunun Üst çatışımda "irade özerk¬liği ilkesi" nin oluşturduğudur. Bu ilke gereği ve sonucu, her kişi is¬tediği konuda, istediği kişi ile karşılıklı istekler doğrultusunda, iste¬dikleri zaman sonuç doğurabilecek hukuki işlemleri yapabilir, değişti¬rebilir veya ortadan kaldırabilir. Ancak bazen bir hukukî etkinin do¬ğuşunu veya mevcut ilişkinin son bulmasını sözleşenler, iradeleri dışında ileride gerçekleşmesi belirsiz olaya (dâs zukünftige, ungewisse Ereignis) bağlayabilirler. Gerçi her ne kadar burada sözkonusu ilişki, taraf iradesinin ürünü ise de, hukukî sonucun akibeti tamamen taraf iradesinin dışındaki bir olaya bağlı bulunmaktadır. İşte bu özellik şart kavramının önemli bir unsurunu ve aynı zamanda da inceleme¬mizin ilk bölümünü oluşturmaktadır. Diğer yandan, şartlı işlemlerin en önemli bir niteliği de, işlem kurulduktan sonra taraflar arasında bir borç ilişkisi doğmakla bera¬ber, şart olayın gerçekleşmesine dek bunun "ifasının talep edileme¬yeceği" hususudur. Buna göre, şartlı işlemlerde, borçların doğumu ile ifaları arasında bir zaman aralığı (Zwischenzeit) söz konusu Henke, Bedingte übertrsgungen im Rechtsverkehr und Rechtsstrelt, Berlin, 1959., Schlemann, G. Pendanz und Rückvvirkung der Bedingung, Berlin, 1975. Ayrıca bkz. Bibliyografya′dak! diğer yapitlar. 3 olmaktadır. Bu ara zamana, şartlı işlemin "askı devresi" (Schwebezeit öder pendent) denilmektedir. İşte şartın askıda bulunduğu devrede, tarafların karşılıklı hak ve yükümlülüklerini, şartın niteliğine göre, isviçre ve Alman Hukuklarındaki tartışmaları dikkate alarak incele¬memizin ikinci bölümünde tesbit etmeye çalıştık. Bu arada, özellikle Alman Hukukunda şartlı işlemlerden çıkan sorunların çözümünde öğreti ve uygulamanın ötedenberi kullandığı "beklenen hak" (Anvvartschaftsrecht) "hukukî figürü" nün yapısına ilişkin tartışmalara da, incelememizin amacı çerçevesi içinde yer vermiş bulunmaktayız. Ancak bu konu taşıdığı önem itibariyle, bugün bağımsız bir monogra-fik çalışmaya vücut verecek bir kapsam ve nitelik kazanmıştır!8>. Bu¬nunla beraber, beklenen hak konusu, şartlı işlemin ön hükümleri açı¬sından ele alınıp değerlendirilmiştir. Doğal olarak burada, mülkiyeti saklı tutma anlaşması gereğince taşınırın zilyedliğinin devrine ilişkin "teslim ayni sözleşmesinin" düğümlendiği şartın geciktirici mi yoksa bozucu mu olduğu tartışmaları hem Türk—İsviçre hem de Alman Hu¬kuklarında özel bir yer işgal etmektedir. Ancak Alman Hukukunda bu sorun yasal bir kuralla çözümlenmesine rağmen (§ 455 BGB)0), mül¬kiyeti saklı tutma anlaşmasının bir türü olan kredili (taksitle) satım sözleşmesinde, alıcının satıcıdan daha fazla korunmaya layık olduğu fikri bir yandan, taşınırlar hukukundaki sadelik ve kesinlik ilkesi diğer yandan, teslim tasarruf işleminin bozucu şarta bağlı olduğu düşün¬celeri, sorunun çözümünü "de lega ferenda" olarak zorlamakta-dırdo). Şarta bağlı işlemlerin hükümleri, işleme taraf iradesiyle eklenmiş bulunan "şart olayın" gerçekleşmesiyle meydana gelmektedir. Ancak şartın askıda olduğu devrede yapılmış olan "ara tasarrufların" (Zwischenverfügungen) akıbeti ve sözleşmenin konusunu oluşturan edimin ifasının talep edilmesi, şartın gerçekleşmesine bağlıdır. Şartın gerçekleşmesi sonrasına ilişkin tüm sorunlar, incelememizin üçüncü ve son bölümünü teşkil etmektedir. (8) Bkz. Raiser, L. Dingliche Anvvartschaften, Tübingen, 1961. (9) BGB § 455 kuralı, şüphe halinde, mülkiyeti saklı tutma anlaşması uyarınca taşınırın alıcıya zilyedliğinin devrine ilişkin "teslim tasarruf işlemi"nin geciktirici şarta bağlı olduğu varsayımını benimsemiştir. (10) Bkz. Georgiades, A. Eigentumsanvvartschaft beim Vorbehaltskauf, Tübingen, 1963., Neumayer, K. SJZ. 66 (1970), s. 352 ff. 4 Terminolojik olarak "şart" sözcüğünün kökeni, hukuktaki bir çok kelime gibi Arapçadır ve hukukî bir terim de olmadığından, ko¬nuşma dilinde çok değişik anlamlara gelmektedirdi). Ancak son yıl¬larda, konuşma dilinde olduğu kadar, hukuk dilinde de "şart" yerine "koşul" kelimesi kullanılmaktadır. Buna rağmen biz, bir yandan Borç¬lar ve Ticaret Yasalarındaki ifadeleri, diğer yandan da "koşul" sözcüğü¬nün özellikle hukuk dilinde tam bir "hukukî terim " olarak yerleşme¬diğinden, "şart" kelimesini incelememizin başlığı dahil, tüm içeriğin¬de kullanmayı yeğlemiş bulunuyoruz. (11) Bu konudaki ayrıntılı bilgi için bkz. § 1, I ve II 5 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ III KISALTMALAR IX GİRİŞ 1 BİRİNCİ BÖLÜM ŞART KAVRAMI, ŞARTA BAĞLI İŞLEMLER ve DİĞER İŞLEMLERDEN AYIRIMI § 1. ŞART KAVRAMI, AMACI, GEÇERLİLİK UNSURLARI ve TÜRLERİ 6 I- GENEL OLARAK ŞART KAVRAMI 6 II- TEKNİK ANLAMDA ŞART KAVRAMI 8 III- ŞARTIN AMACI 14 IV- ŞARTA BAĞLI İŞLEMLERİN GEÇERLİLİK UNSURLARI 16 1. Şart Taraf İradesi ile Tayin Edilmelidir 16 2. Şart Olay Belirsiz Olmalıdır .23 3. Şart Geleceğe İlişkin Olmalıdır 37 V- ŞARTIN TÜRLERİ ; 38 1. Hukuki İşlemin Bağlandığı Olayın Konusuna Göre Şartın Türleri 38 a) Olumlu ve olumsuz şartlar 38 b) İradi şart 39 c) Tesadüfi şart 47 d) Karmaşık şart .48 V 2. Hukuki İşlemin Hükümlerine Göre Şartın Türleri. . 56 a) Geciktirici şart 56 b) Bozucu şart 63 §2. ŞARTIN BENZER KAVRAMLARDAN AYIRIMI 70 I- ŞART VE VADE 70 II- ŞART VE MÜKELLEFİYET 71 III- ŞİMDİKİ VEYA GEÇMİŞTEKİ OLAYLARA İLİŞKİN ŞARTLAR 75 IV- İMKANSIZ ŞARTLAR 79 V- HUKUKİ ŞARTLAR 83 VI- YENİLİK DOĞURAN HAKLAR. . 94 1. Genel Olarak 94 2. Alım,Onalım, Geri Alım Hakları 96 VII-GELİŞTİRİLMEMİŞ ŞARTLAR 98 İKİNCİ BÖLÜM ŞARTA BAĞLI İŞLEMLERİN TARİHİ GELİŞİMİ ve ESKİ HUKUKUMUZDAKİ YERİ § 3. ROMA HUKUKUNDA ŞARTA BAĞLI İŞLEMLERİN DOĞUŞU 99 I- GENEL OLARAK 99 II- ŞARTA BAĞLI İŞLEMLERİN TÜRLERİ 102 1. Lex Commissoria 102 2. Pactum Displicentiae 102 3. İn Diem Addictio 103 III- BU ANLAŞMALARDAKİ TARAFLARIN KARŞILIKLI HUKUKİ DURUMU 104 IV- BU ANLAŞMALARI GELİŞTİRME ÇABALARI 105 VI § 4. MECELLEYE GÖRE ŞARTA BAĞLI İŞLEMLER .110 I- GENEL OLARAK 110 II- ŞARTIN TÜRLERİ 112 1. Tecrübe ve Muayene Şartı ile Satım 112 2. Karmaşık Şart 114 III- ŞART KABUL ETMEYEN İŞLEMLER VE GEÇERSİZ ŞART 114 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ŞARTIN YASAL DÜZENLENMESİ VE GEÇERLİLİĞİNE İLİŞKİN HÜKÜMLER § 5. İSVİÇRE-TÜRK ve ALMAN HUKUKLARINDA ŞARTA BAĞLI İŞLEMLERİN YASAL DÜZENLENMELERİ 116 I- GENEL AÇIKLAMA 116 II- ŞARTIN YASADAKİ SİSTEMATİK YERİ 117 § 6. ŞARTIN GEÇERLİLİĞİ VE YASAK ŞARTLAR 118 I- ŞARTIN CAİZ OLMASI 118 II- ŞART KABUL ETMEYEN İŞLEMLER 119 1. Birinci Grup 120 2. İkinci Grup 120 III- YASAK ŞARTLAR 127 1. Yasaya.Aykırı Şartlar 129 2. Ahlâka Aykırı Şartlar 135 3. Anlamsız ve Sıkıcı Şartlar 139 IV- İSBAT YÜKÜ 139 vır § 7. ŞARTA BAĞLI İŞLEMLERİN ASKI DURUMUNDAKİ ÖN HÜKÜMLERİ 143 I- GENEL OLARAK GECİKTİRİCİ ŞARTIN GERÇEKLEŞME¬SİNDEN ÖNCEKİ DEVREYE İLİŞKİN HÜKÜMLER 143 II- GECİKTİRİCİ ŞARTA BAĞLI BORÇLANDIRICI İŞLEMİN ÖN HÜKÜMLERİ 146 1. Alacaklı Bakımından . 146 2. Borçlu Bakımından 161 III- GECİKTİRİCİ ŞARTA BAĞLI TASARRUFİ İŞLEMİN ÖN HÜKÜMLERİ 166 1. Alacağı Devralan Bakımından . 166 2. Alacağı Devreden Bakımından 170 IV- BOZUCU ŞARTA BAĞLI İŞLEMLERİN ÖN HÜKÜMLERİ 179 1. Genel Olarak 179 2. Bozucu Şarta Bağlı Borçlandırıcı İşlemin ön Hükümleri. . . 185 3. Bozucu Şarta Bağ 11 Tasarruf! İşlemin ön Hükümleri 187 § 8. ŞARTIN GERÇEKLEŞMESİ VEYA GERÇEKLEŞMİŞ SAYILMASI 193 t- GENEL OLARAK ŞARTIN GERÇEKLEŞMESİ 193 II- ŞARTIN GERÇEKLEŞMİŞ SAYILMASI 195 III- ŞARTIN GERÇEKLEŞMEMESİ. 212 § 9. ŞARTIN GERÇEKLEŞMESİNDEN SONRA ŞARTLI İŞLEMİN HÜKÜMLERİ 217 I- GECİKTİRİCİ ŞARTA BAĞLI İŞLEMİN HÜKÜMLERİ 217 II- BOZUCU ŞARTA BAĞLI İŞLEMİN HÜKÜMLERİ 220 SONUÇ 224 BİBLİYOGRAFYA 231 VIII